Lezing “Tussen longlist en shortlist” 2026 | Zwolle

In het programma “Tussen longlist en shortlist” is aandacht besteed aan de keuze voor de achttien titels op de longlist van de Libris Literatuur Prijs 2026. Juryvoorzitter Noraly Beyer heeft een lezing gegeven over de staat van de Nederlandse literatuur aan de hand van de romans die in 2025 zijn ingezonden. De andere juryleden dit jaar zijn Liesbeth D’Hoker, Roos van Rijswijk, Sander Bax en John Vervoort.

De staat van de Nederlandse literatuur,
voorgelezen door juryvoorzitter Noraly Beyer

Geachte genomineerde auteurs en collega schrijvers, uitgevers, mensen uit het boekenvak en de media, en vooral: lezers en liefhebbers van de literatuur.

Laat ik met een definitie beginnen van wat literatuur anno 2026 kan of zou kunnen betekenen: ‘Literatuur weerspiegelt de complexe realiteit van onze huidige samenleving, verdiept ons begrip van de wereld, stimuleert ons kritisch denken en fungeert als een vorm van culturele expressie en verbinding, zelfs met veranderende vormen door technologie en AI. Literatuur helpt bij het navigeren door hedendaagse vraagstukken en behoudt zijn vermogen om te onderwijzen en inspireren.’

Wellicht raadde u het al. Deze mooie woorden zijn het antwoord van AI op de vraag wat literatuur anno 2026 nog kan betekenen. Metagewijs vermeldde AI ook zichzelf, alsof het wist dat dit antwoord anders niet au sérieux genomen zou worden.  En toch, verkondigt AI pertinent geen onwaarheden. Ook al kan geen enkel antwoord op deze vraag absoluut volledig zijn. Waar bijvoorbeeld zit het genietend aspect? Waar het pure leesplezier?

Mag ik nog een citaat aan u voorleggen? Deze is niet door AI gegenereerd. Ik heb het gecheckt. ‘Het leven is de bron voor de literatuur en de literatuur moet trouw zijn aan het leven.’ Dixit de Chinees-Franse Nobelprijswinnaar Gao Xingjian. Misschien is dat wel het motto geweest waarmee de Librisjury van dit jaar haar werk heeft gedaan. Een zoektocht naar literatuur die trouw is aan het leven, literatuur waarin het leven zo wordt vormgegeven dat er bij de lezer een gevoel van authenticiteit ontstaat, literatuur waarin de unieke stijl en stem van de auteur klinken. Authenticiteit, vorm en stijl zijn voor deze jury essentiële bouwstenen van sterk literair werk dat garant staat voor een oprecht leesavontuur.

Het waren boeiende bijeenkomsten in ‘The library’ van het Amsterdamse Ambassadehotel, tussen vijfduizend gesigneerde boeken van zoveel grote literatoren die er ooit verbleven. In de goede handen van de onvolprezen Janny Nijhof en samen met mijn collega-juryleden Sander Bax, hoogleraar Nederlandse letterkunde in Leiden; Liesbeth D’Hoker, literair criticus, dichter en leraar; Roos van Rijswijk, schrijver, recensent, schrijfdocent en presentator en John Vervoort, literair recensent en docent, hebben wij 191 romans gelezen. Andere cijfers die u misschien kunnen interesseren: die romans kwamen van 44 uitgeverijen. Bijna tachtig procent kwam uit Nederland, twintig procent uit Vlaanderen. 37 ervan waren debuten. De verdeling man/vrouw was 100 tegenover 90 en één roman schreven een man en een vrouw samen.

De gesprekken rond de tafel zijn stuk voor stuk in een uiterst positieve sfeer verlopen. Het was opvallend hoe vaak de juryleden het met elkaar eens waren of een boek zou afvallen of doorgaan.Discussie was er wel over een aantal boeken waarbij de jury moest bekijken of ze in aanmerking konden komen. In de huidige statuten staat uitdrukkelijk dat voor de Librisprijs ‘nieuw verschenen oorspronkelijk Nederlandstalige romans voor volwassenen’ in aanmerking kunnen komen, waarbij het woord romans cursief staat gedrukt. Het lijkt alsof de grenzen steeds vager worden tussen romans met een autobiografische inslag, romans die zich voluit als autobiografisch presenteren en, om een containerterm te gebruiken, memoires, die niet pretenderen romans te zijn. En, zijn ‘korte’ romans niet eerder novellen? En moeten die dan opzij gelegd worden?

We stelden die vraag omdat de jury ook een aantal ‘korte’ romans las die in 2025 hadden meegedongen om als 90ste boekenweekgeschenk uitgegeven te worden. En zowaar, enkele van die romans sieren mee de longlist. In ieder geval stelde de jury verheugd vast dat veel auteurs de uitdaging aangingen om een boekenweekgeschenk te schrijven, dat voldeed aan de vormelijke kenmerken van een korte roman. Het genre van de roman lijkt zo sterk in ontwikkeling en is zo veelkleurig geworden,  dat toekomstige jury’s steeds opnieuw met de begrenzing ervan zullen worstelen. Iets wat volgens de huidige jury vraagt om een diepere reflectie op, en wellicht een heroverweging van, definities van wat een roman vandaag de dag is.

Zijn er tendensen te ontwaren in de romanproductie van 2025? De oogst was in ieder geval rijk en relevant, maar minder divers dan we zouden willen. Opvallend is dat thema’s die in het brede maatschappelijke veld een prominente rol spelen in heel wat romans uitgediept worden. Er zijn dus zeker tendensen aan te wijzen. Een eerste opvallend feit is dat er nogal wat romans gaan over ouderschap en de band die ouders al dan niet met hun kind of kinderen hebben. Er zijn romans bij van auteurs die om verschillende redenen worstelen met het moederschap en traditionele gezinsstructuren. Ook vaders die vragen stellen over hun rol en de kwetsbaarheid daarvan literair onderzoeken. Aan bod komt ook de klassieke ‘vatersuche’.

De familie blijft in ieder geval centraal staan in de Nederlandstalige literatuur. Overkoepelend zou je kunnen zeggen dat familiebanden,  hoe vaak die ook kunnen knellen en zelfs ontwrichten, niet alleen altijd al maar nog steeds een actueel literair thema blijven. Sommige auteurs doken in het leven van grootouders, waarbij vaak belevenissen tijdens de wereldoorlogen centraal stonden. Allerlei aangrijpende ervaringen en soms trauma’s leiden naar verhalen over eetstoornissen, incest, toxische relaties, narcisme, pornoverslaving, rouw, dementie, migraine, autisme, misbruik, vliegtuigrampen, psychoses en neuroses.  Zelfs een leveringsprobleem met Ikea dook op!

Veel romans die de longlist haalden, geven op een prangende manier vorm aan die persoonlijke ervaringen,  door ze uit te werken in een doordachte literaire vorm en ze vaak dus te ‘fictionaliseren’. Goede auteurs graven in hun verleden of leggen de menselijke psyche bloot. Ze schrijven over wat ze kennen of ervaren hebben. Tegelijk weten ze dat het primair gaat om de doordachte literaire uitwerking van dat verhaal.

Wie de actualiteit volgt weet dat er overal brandhaarden zijn die heel veel levens ontregelen. Gaza, Oekraïne, Soedan, aanslagen, extremisme, het klimaat, de gevolgen van Covid: er zijn veel reflecties op de precaire situatie waarin de wereld zich bevindt. Auteurs schreven over bedrog en leugens waaraan ook wereldleiders zich steeds vaker, zonder enige schroom, bezondigen. Ze schreven ook over de impact van waan, over klasse en klasse- armoede en over de zoektocht naar wat een gemeenschap op kleine en op grote schaal kan of moet zijn. Hoe klassiek of zwaarwichtig de thema’s ook zijn, de romans uit de longlist slagen erin om ze enige lucht te geven, door ze vaak in te bedden in een weloverwogen structuur en door ze te laten botsen met de mythologie van een land, bijvoorbeeld met oude meesters, met de geesten van de voorvaders. Humoristische elementen worden vaak verborgen gebruikt. Maar er zijn ook schrijvers die voluit voor de satire gaan en zo wezenlijke verhalen vertellen over de maatschappij waarin wij leven.

De jury las ook een aantal klassiek historische romans, nog altijd een populair genre. Sommigen konden ons inspireren door de kracht van de geschiedenis of de stemmen die het verhaal vertellen. We lazen ook romans die getuigen van gedegen onderzoek maar literair te weinig bieden. Hier en daar dook het literaire experiment op in vorm en taal, maar de meeste romans neigen eerder naar een klassieke vertelvorm.

Was het een goed literair jaar? Dat was het volgens deze jury zeker. Alle romans die wij mochten lezen en zeker de achttien boeken die wij uiteindelijk selecteerden, zijn een mooie dwarsdoorsnede van de rijkdom van de Nederlandse literatuur. Die kan zeker concurreren met wat er vanuit het buitenland komt binnengewaaid en heeft genoeg zuurstof om nieuwe sterke talenten te laten ontbolsteren.

Wel moet opnieuw een kritische noot geplaatst worden bij de taak van de uitgever. Nog te vaak kwamen we karig geredigeerde romans tegen en de schrijf- en typfouten blijven een plaag.

Een van de juryleden concludeerde dat 2025 een onstuimig jaar was in de Nederlandse literatuur, net zoals in de ‘echte’ wereld. Beter dat natuurlijk dan stilstand, inertie en voorspelbaarheid.

Voor elk van ons is het een ongelooflijk voorrecht geweest om op zoek te gaan naar die romans waarin het persoonlijke een universele en maatschappelijk relevante uitstraling krijgt, en dat gegoten in een vorm en stijl die wars van clichés en stereotypen de unieke kracht van elke auteur benadrukt. Wij zijn er zeker van dat deze selectie van achttien  romans een boeiende staalkaart biedt van wat de literatuur in Nederland, Vlaanderen en Suriname te bieden heeft.

En wat AI betreft, een samenvatting van wat literatuur behoort te zijn, kan het misschien afleveren, maar het echte werk zal altijd in handen blijven van de creatievelingen die met hun unieke verhalen in taal aan de slag willen gaan.

Wij hebben er alle vertrouwen in.

Ik dank u.

*********************************************************************************************************************************

Alle achttien longlist auteurs zijn geïnterviewd door studenten van Hogeschool Windesheim die het lesmateriaal maken van de longlist. Zij presenteerden enkele audiotrailers van #DeZin. Deze boekentrailers laten in 60 seconden horen wat een boek teweegbrengt en worden samen met lesmateriaal geplaatst op het kanaal van de Libris Literatuur Prijs op het platform: LessonUp.

Monique Klemann en Lucretia van der Vloot – op piano begeleid door Jan Robijns – traden op met een deel uit hun programma ’Traumatherapie’. Zij werpen een blik op hun eigen trauma’s aan de hand van prikkelende vertalingen op bekende liedjes. Een gloedvolle en muzikale kijk in de bij vlagen confronterende zielenroerselen van deze twee succesvolle zangeressen in combinatie met een vleug weemoed en nostalgie. 

Aan het einde van het programma was er ruimschoots tijd om boeken te kopen en te laten signeren door de aanwezige longlist auteurs!

Dit is de link naar het fotoverslag van ‘Tussen longlist en shortlist’.